vol.
Tác giả: Taka Kawachi
2020.02.19
Khi nhắc đến “các nhiếp ảnh gia đến từ tỉnh Tottori của Nhật Bản”, có lẽ hầu hết mọi người sẽ nghĩ ngay đến Shoji Ueda, nhiếp ảnh gia nổi tiếng với những bức chân dung gia đình được chụp tại cồn cát Tottori. Một nhiếp ảnh gia khác cũng đến từ tỉnh Tottori – người được Shoji Ueda ngưỡng mộ như “một nhân vật gần như Thần thánh” – chính là Teikō Shiotani. Những tác phẩm tinh tế vượt bậc của ông là ví dụ điển hình cho các trào lưu độc đáo trong nhiếp ảnh nghệ thuật tại Nhật Bản vào giai đoạn cuối thời Taisho và đầu thời Showa, tức những năm 1920 và 1930.
Là con trai cả của một gia đình đại lý vận tải biển giàu có tại một thị trấn cảng hướng ra biển Nhật Bản, Teikō Shiotani tập trung vào các chủ đề như phong cảnh, trẻ em và tĩnh vật, chịu ảnh hưởng mạnh mẽ bởi Pictorialism (Trường phái Nhiếp ảnh Hội họa), một trường phái phương Tây nhằm kết hợp nhiếp ảnh với phong cách đẹp như tranh vẽ. Thông qua việc xuất bản trên các tạp chí nhiếp ảnh, ông đã tạo ra ảnh hưởng to lớn đối với các nhiếp ảnh gia trẻ thời bấy giờ. Đã có một thời gian Shiotani bị lãng quên, nhưng những năm gần đây tên tuổi của ông đã nổi tiếng trở lại, và các tác phẩm của ông đang được triển lãm lại cả ở Nhật Bản và quốc tế.
Sự nghiệp của ông được tóm tắt rõ nét nhất qua các tác phẩm như “Bird’s-eye View of the Village” (Toàn cảnh ngôi làng từ trên cao), bao quát những ngôi nhà nông dân mái tranh; “Shipwreck” (Đắm tàu) và “Hurricane” (Bão), trong đó Shiotani hướng ống kính về phía người bạn đồng hành hàng ngày của mình là biển cả; những bức tĩnh vật cá hoặc trái cây sắp xếp trong giỏ; cũng như các bức chân dung như “Three Young Monks” (Ba chú tiểu) và ảnh trẻ em chơi cưỡi ngựa gỗ gần bờ biển. Shiotani đã tạo ra hầu hết các tác phẩm của mình tại quê nhà Akasaki – một điểm chung với Shoji Ueda, người sống và làm việc tại thị trấn Sakaiminato gần đó.
Shiotani sử dụng một chiếc “vesu-tan”, cái tên âu yếm mà người Nhật gọi chiếc máy ảnh ống kính đơn “Vest Pocket Kodak” của Kodak, và chụp với loa che nắng (lens hood) được tháo ra để làm mềm các đường nét của chủ thể. Shiotani tạo ra hình ảnh của mình thông qua các kỹ thuật đầy tính thử nghiệm: bằng cách uốn cong giấy ảnh trong quá trình in tráng – một kỹ thuật gọi là “deformation” (biến dạng) – ông đã tạo ra những phong cảnh lạ lẫm với đường chân trời cong vút. Kỹ thuật “Zoukin-gake” (“lau bằng giẻ”) liên quan đến việc thao tác trên ảnh bằng sơn dầu và các dụng cụ vẽ để đạt được vẻ ngoài đậm chất hội họa hơn, và kỹ thuật “kaki-okoshi” giúp nhấn mạnh đáng kể sự chuyển vùng sắc độ (gradation) trong các phần tối của hình ảnh.
Các tác phẩm của Shiotani mang tính siêu thực nhưng vẫn độc đáo đối với phương tiện nhiếp ảnh. Không chỉ những tác phẩm này vẫn có khả năng mê hoặc chúng ta bất chấp sự quen thuộc với nhiếp ảnh đương đại và những khả năng của nó, mà Shiotani và những người cùng thời thuộc “trường phái vesu-tan” còn tham gia vào loại hình nhiếp ảnh thực nghiệm này vào khoảng thời gian phong trào “Neues Sehen” (Cái nhìn Mới) lấy Bauhaus làm trung tâm đang nổi lên ở phương Tây. Việc một nền nhiếp ảnh tiên phong như vậy diễn ra ở Nhật Bản cùng thời điểm – hoặc thậm chí sớm hơn một chút – quả thực đáng kinh ngạc.
Nhiếp ảnh và in ấn thực nghiệm của Teikō Shiotani được cho là kết quả của mong muốn xóa bỏ khoảng cách giữa mắt người và những gì nó nhìn thấy qua máy ảnh để diễn tả những cảnh tượng thường nhật từ ký ức của ông. Dù thế nào đi nữa, chính nhờ sự tò mò không ngừng và tinh thần thử nghiệm mà – dù gần một thế kỷ đã trôi qua kể từ khi chúng được tạo ra – những bức ảnh này vẫn có thể mang đến cho chúng ta những ý tưởng mới mẻ và những gợi ý thú vị trong kỷ nguyên mà nhiếp ảnh hiện diện khắp nơi nhờ máy ảnh kỹ thuật số và điện thoại thông minh.
Sinh ra tại Akasaki thuộc tỉnh Tottori vào năm 1899, hoài bão ban đầu của Shiotani là trở thành họa sĩ. Năm 13 tuổi, Shiotani đã phải lòng nhiếp ảnh khi cha ông tặng cho một chiếc máy ảnh Vest Pocket Kodak. Năm 1913, một năm sau đó, ông thành lập một câu lạc bộ cho những người đam mê nhiếp ảnh ở Tottori; sáu năm sau, với 88 thành viên, câu lạc bộ được đổi tên thành “Vest Club” nổi tiếng (theo tên máy ảnh Kodak). Thông qua các cuộc thi và việc đăng dài kỳ trên các tạp chí như “Camera” và “Asahi Camera”, Shiotani và các tác phẩm của ông đã được biết đến trên toàn quốc. Sau một đời theo đuổi nhiếp ảnh nghệ thuật, ghi lại phong cảnh, con người và tĩnh vật bằng những kỹ thuật độc đáo như “phương pháp soft-focus” (lấy nét mềm), Teikō Shiotani qua đời tại Akasaki năm 1988, hưởng thọ 89 tuổi.
Taka Kawachi có bề dày kinh nghiệm quốc tế, từng tốt nghiệp Đại học Nghệ thuật San Francisco (Academy of Art University), sau đó làm việc tại Thành phố New York với tư cách là biên tập viên sách và giám tuyển trong 15 năm. Trở về Nhật Bản vào năm 2011. Năm 2016, Kawachi xuất bản cuốn sách đầu tay “Art no Iriguchi (Cánh cửa vào Nghệ thuật)”. Các ấn phẩm của ông minh họa những trải nghiệm về nghệ thuật và nhiếp ảnh, đồng thời mang đến cho độc giả cơ hội tiếp cận với lịch sử và chủ đề của cả hai khu vực này từ góc nhìn độc đáo của ông. Hiện tại, ông là Giám đốc Bộ phận Hải ngoại của Benrido tại Kyoto, làm việc để phổ biến quy trình nhiếp ảnh cổ điển và hiếm có mang tên Collotype, đồng thời đã sản xuất các danh mục đầu tư (portfolio) cho Saul Leiter và J.H. Lartigue, v.v. Ấn phẩm mới nhất của ông là “Artists: Masters of Architecture and Design” (NXB Akatsuki).
